Овозҳои садонокҳо

Дар забони русӣ 6 садои асосӣ (яъне онҳое, ки дар зери стресс талаффуз мешаванд) мавҷуданд: А, О, Э, У, Ы, И, ки дар ҳарф бо 10 ҳарф нишон дода шудааст: A, Я, О, Ё, Е, Э, У, Ю, Ы, И

1. Истифодаи садонокҳо ҳамчун як қисми калима дар забони русӣ баъзе хусусиятҳо дорад:
Чун қоида, дар аввали калимаҳо садоноки [ы] вуҷуд надорад; ибтидоӣ [ы] дар исмҳои махсуси нодири қарзӣ имконпазир аст.

Овоз [ы] танҳо пас аз садонокҳои сахт истифода мешаванд.

Дым [ды́м], тыл [ты́л].

Садои [и] танҳо пас аз ҳамсадоҳои нарм истифода мешавад.

Физик [ф’и́з’ик].

Имлои ҳарф пас аз ж, ш, ц (ин садоҳо ҳамеша мустаҳкаманд) бо талаффуз муайян карда намешаванд: таркиби ҳарфҳои жи, ши, ци бо [жы], [шы], [цы] талаффуз карда мешаванд.
Садоноки [ы] ба ҷои ҳарф ва инчунин дар аввали калима пас аз пешванд ба ҳамсадои сахт талаффуз карда мешавад (пешвокад стресс надорад ва бо калимаи баъдӣ ҳамсоя аст).

Из ириса – [из-ы́]риса.

Садои [э] дар аксари ҳолатҳо пас аз ҳамсадоҳои нарм истифода мешавад.

Дети [д’э́т’и], вес [в’э́с].

Аммо дар ин ҷо каҷравӣ вуҷуд дорад. Овози [э] бо ҳамсадоҳои сахт ҳамроҳ карда мешавад: пас аз [ж], [ш], [ц];

Жест [жэ́ст], шесть [шэ́с’т’], цены [цэ́ны].

дар баъзе калимаҳои хориҷӣ;

Тест [тэ́ст], темп [тэ́мп].

2. Хусусияти хоси талаффузи русӣ он аст, ки садонокҳо дар зери стресс ва бидуни стресс садо медиҳанд.
Садоноки дар ҳолати стресс қарордошта дар ҳолати қавӣ аст, яъне равшантар ва бо қуввати бештар талаффуз карда мешавад. Садоноки дар ҳолати фишурда дар ҳолати суст аст, яъне бо қуввати камтар ва камтар возеҳ талаффуз мешавад.

3. Дар ҳолати фишурда (дар ҳолати суст) ҳамаи садонокҳо бо қувваи камтар талаффуз карда мешаванд, аммо баъзеи онҳо хусусиятҳои сифатии худро нигоҳ медоранд, дигарон бошанд: садонокҳои [и], [ы], [у] (ҳарфҳо и, ы, y, ю) сифати садоро дар ҳолати фишор надода тағйир медиҳанд;

Мил [м’и́л] – мила [м’ила́], жил [жы́л] – жила [жыла́], шут [шу́т] – (нет) шута [шута́].

Истисно садои [и] аст: дар аввали калима, агар дар ҷараёни нутқ калима бо калимаи қаблии бо ҳамсадои сахт хотимаёфта якҷоя шавад, [ы] дар ҷои худ садо медиҳанд;

В изгнании [в ызгна́н’ии]. изменяют качество звучания в безударном положении гласные [а], [о], [э] (буквы а, я, о, ё, е, э).,

4. Талаффузи адабии русро одатан "акающим" ва "икающим" меноманд. Дар ҳиҷои пеш аз фишор пас аз садонокҳои сахт ба ҷои садонокҳои [а], [о], [э] (дар ҳолати пас аз сахт, ин садо ба забони русӣ кам дучор меояд) одатан ба [а] наздик садо медиҳад. Дар нусхаи мактабӣ аз транскрипция одат шудааст, ки онро [а] нишон диҳед, гарчанде ки ин садо он қадар кушода нест, аз ин рӯ дар забоншиносӣ барои нишон додани он аломати махсус [Λ] истифода мешавад.

Мой [мо́j] – моя [мΛjа́] или [маjа́], дал [да́л] – дала [дΛла́] или [дала́].

Дар ҳиҷои пеш аз фишор пас аз ҳамсадоҳои нарм ба ҷои садонокҳои [а], [о], [э], садои ба [и] наздик ба назар мерасад. Дар нусхаи мактабӣ аз транскрипция одат шудааст, ки онро [и] нишон диҳед, гарчанде ки ин садо бо садои [и] - [яъне] бештар ба [э] садо медиҳад.

взял [вз’а́л] – взяла [вз’иэла́] или [вз’ила́], нёс [н’о́с] – несла [н’иэсла́] или [н’исла́], бел [б’е́л] – бела [б’иэла́] или [б’ила́].

Маҳз бо ин хусусиятҳои талаффузи русӣ зарурати тафтиши садонокҳои беҷо бо ёрии калимаҳои ба ҳам алоқаманд, ки ин садонок дар он таъкид шудааст, яъне дар ҳолати қавӣ алоқаманд аст.
Мавқеи садонок дар ҳиҷои аввали фишори пешин мавқеи заифи I номида мешавад: қувваи экспиратсия ҳангоми талаффузи ҳиҷои қаблӣ назар ба ҳангоми талаффузи ҳитаи таъкид тақрибан якуним маротиба камтар аст.
Ҳамин тавр, дар ҳолати I заиф ба ҷои [а], [о], [э] пас аз ҳамсадоҳои сахт, садои ба [а] - [Λ] наздик, пас аз ҳамсадоҳои нарм - садои ба [и] - наздик [иэ] ...

5. Истисно метавонад баъзе калимаҳо бо садонокҳои [a], [o], [e] дар ҳолати заифи I пас аз зулфи [ж], [ш] ва пас аз садои [ц] бошад: пас аз [ж], [ш], [ц] пеш аз ҳамсадои мулоим дар ҷои [a], одатан садо пайдо мешавад, дар байни [ы] ва [э] (бо [ыэ] ишора карда мешавад);

Жалеть [жыэл’э́т’], лошадей [лъшыэд’э́j], двадцати [двъцыэт’и́].

ба ҷои ҳарфи э пас аз [ж], [ш], [ц], садо мебарояд, мобайн байни [ы] ва [э], - [ыэ];

Жена [жыэна́], шестой [шыэсто́j], цена [цыэна́].

пас аз [ж], [ш] ба ҷои [a] садои ба [a] - [Λ] наздик, инчунин пас аз ҳамсадоҳои сахт садо медиҳад.

Шар [ша́р] – шары [шΛры́].